Nowe kompetencje, nowe wyzwania. Instytut Goduli przedstawia raport „Metropolia przyszłości”

Wchodząca w życie 31 lipca ustawa o związku metropolitalnym w województwie pomorskim otwiera nowy etap także dla Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. Rozszerzenie jej kompetencji stało się dla Instytutu Myśli Gospodarczej im. Karola Goduli impulsem do podsumowania dziewięciu lat działalności GZM oraz przedstawienia rekomendacji na kolejną dekadę. Efektem tych prac jest raport „Metropolia przyszłości. Bilans pierwszej dekady Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii i rekomendacje dla nowego modelu rozwoju”.

Nowa ustawa powołuje drugi w Polsce związek metropolitalny, obejmujący obszar Pomorza, ale jednocześnie nowelizuje przepisy regulujące działalność Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. GZM otrzymuje szerszy katalog zadań i nowe możliwości prowadzenia wspólnych działań przez 41 tworzących ją gmin. Choć na Opolszczyźnie nie ma struktury metropolitalnej, wnioski z raportu stanowią cenną wskazówkę także dla opolskich samorządów. Pokazują, jak mniejsze gminy mogą skutecznie budować dobrowolne konsorcja i realizować wspólne projekty gospodarcze czy energetyczne bez mnożenia biurokracji.

Do dotychczasowych zadań związanych przede wszystkim z transportem publicznym, rozwojem społeczno-gospodarczym, planowaniem przestrzennym, promocją oraz adaptacją do zmian klimatu dochodzą nowe obszary. Metropolia będzie mogła angażować się między innymi w gospodarkę komunalną, kulturę, szkolnictwo wyższe, politykę rynku pracy i aktywizację zawodową, prowadzenie centrów usług społecznych i usług wspólnych, a także rozwój źródeł wytwarzania energii.

Istotną zmianą jest również możliwość szerszego powierzania Metropolii zadań przez zainteresowane gminy w drodze porozumień. Pozwala to rozwijać współpracę stopniowo, bez konieczności angażowania wszystkich 41 samorządów w każde przedsięwzięcie i bez tworzenia kolejnego szczebla administracji.

Zdaniem autorów raportu nowe przepisy mogą zapoczątkować drugi etap rozwoju GZM. Pierwszy był okresem tworzenia instytucji, integrowania transportu oraz budowania mechanizmów współpracy. Kolejny powinien przynieść wspólne przedsięwzięcia gospodarcze, przestrzenne, komunalne i energetyczne, których poszczególne miasta nie byłyby w stanie skutecznie zrealizować samodzielnie.

Jak jednak zaznacza, potencjał wynikający ze wspólnego działania nie został jeszcze w pełni wykorzystany.

Raport nie ogranicza się do bilansu osiągnięć i niezrealizowanych zapowiedzi. Autorzy analizują europejskie modele zarządzania metropolitalnego, między innymi Zagłębie Ruhry, Wielki Manchester, Lille oraz region Rotterdam–Haga. Między innymi w oparciu o te doświadczenia przedstawiają propozycje dalszego rozwoju GZM, dostosowane do policentrycznego charakteru regionu.

Jedna z najważniejszych rekomendacji zakłada przesunięcie środka ciężkości z redystrybucji środków pomiędzy gminy na finansowanie wspólnych przedsięwzięć strategicznych. Instytut proponuje, aby GZM wybrała od pięciu do siedmiu projektów flagowych, które przyniosłyby wymierne korzyści całemu obszarowi metropolitalnemu. Mogłyby być one realizowane przez dobrowolne konsorcja zainteresowanych gmin

Wśród rekomendacji znalazło się opracowanie Metropolitalnego Planu Funkcjonalnego 2050, który koordynowałby rozwój budownictwa, przemysłu, logistyki, usług publicznych i transportu. Dokument miałby stanowić rzeczywistą umowę rozwojową pomiędzy gminami, a nie kolejną ogólną strategię.

Instytut proponuje również stworzenie wspólnej polityki gospodarczej GZM, obejmującej Metropolitalne Centrum Obsługi Inwestora, jednolitą bazę terenów inwestycyjnych oraz program transformacji terenów pogórniczych, pohutniczych i poprzemysłowych. Zamiast konkurować o tych samych inwestorów, miasta mogłyby przygotować wspólną, komplementarną ofertę całej Metropolii.

Kolejnym postulatem jest budowa metropolitalnej gospodarki komunalnej opartej na zasadach gospodarki obiegu zamkniętego. Tereny poprzemysłowe mogłyby zostać wykorzystane do tworzenia centrów recyklingu, instalacji odzysku surowców krytycznych, produkcji energii z odpadów, biometanu i paliw alternatywnych oraz rozwoju technologii magazynowania energii.

Autorzy raportu zwracają także uwagę na potrzebę stworzenia silnej i rozpoznawalnej marki metropolitalnej. Ich zdaniem funkcję wspólnego parasola gospodarczego, inwestycyjnego i promocyjnego może pełnić marka „Silesia”. Nie miałaby ona zastępować lokalnych tożsamości Górnego Śląska, Zagłębia Dąbrowskiego i poszczególnych miast, lecz wzmacniać ich wspólną pozycję w kraju i za granicą.

Publikacja raportu przypada na moment szczególny. Dziewięć lat działania GZM pozwala już rzetelnie ocenić jej osiągnięcia i ograniczenia, natomiast rozszerzenie kompetencji otwiera możliwość wyznaczenia nowych celów. Zdaniem ekspertów Instytutu o przyszłości Metropolii nie zdecyduje sama wielkość budżetu ani liczba realizowanych programów, lecz zdolność samorządów do uzgodnienia wspólnej wizji i skoncentrowania zasobów na przedsięwzięciach o rzeczywiście metropolitalnym znaczeniu.

Raport „Metropolia przyszłości. Bilans pierwszej dekady Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii i rekomendacje dla nowego modelu rozwoju”, autorstwa Tomasza Papaja i Jacka Srokowskiego, został opracowany przez Instytut Myśli Gospodarczej im. Karola Goduli. Pełna publikacja będzie dostępna na stronie godulainstytut.pl.

***

Instytut Myśli Gospodarczej im. Karola Goduli jest niezależnym ośrodkiem analitycznym zajmującym się problematyką rozwoju gospodarczego, transformacji przemysłowej oraz przyszłości Górnego Śląska i całego regionu. Instytut skupia ekspertów reprezentujących środowiska naukowe, gospodarcze, samorządowe i menedżerskie, łącząc doświadczenie praktyczne z pogłębioną analizą najważniejszych procesów społeczno-ekonomicznych. Przygotowywane przez niego raporty, analizy i rekomendacje mają służyć nie tylko opisywaniu zachodzących zmian, ale przede wszystkim inicjowaniu debaty oraz wskazywaniu rozwiązań, które mogą wzmacniać konkurencyjność regionu i poprawiać jakość życia jego mieszkańców.